Istorijat rudarstva

Istorijat rudarstva u Boru

Region istočne Srbije

 

Počeci eksploatacije metala u regionu istočne Srbije vezuju se za lokalitet Rudna Glava i kasni VI odnosno rani V milenijum pre nove ere (5400 – 4 600). Lokalitet Rudna Glava je najstariji poznati rudnik bakra u Evropi i svetu koji pripada Vinčanskoj kulturi i može se smatrati začetnikom bakarnog doba. Interesantno je da postoje tragovi eksploatacije malahita na ovom lokalitetu u kasnom VII milenijumu pre nove ere, ali ne za potrebe metalurške prerade već za izradu nakita. Eksploatacija i prerada bakra u Rudnoj Glavi trajala je, sa različitim intenzitetima, do kraja Vinčanske kulture u kasnom V milenijumu p.n.e. Arheološka iskopavanja ukazuju na to da je u jednom kratkom periodu, u ranom III milenijumu p.n.e. (2910 – 2880) eksploatacija bakra u Rudnoj Glavi nastavljena.

Naslov: Negativ br. 25 25. 03. 1947., Opis: Rudnici bakra i topionice Bor, Autor: Đuro Kolovratar, Mesto: Bor, Dodao u bazu: Dragan Stojmenović, Godina: 1947, Datum dodavanja: 2012-08-28.

Noviji arheološki nalazi, prvenstveno topioničke šljake i istraživanja koja se sada realizuju, otkrivaju nove rudarsko –metalurške lokalitete Čoka Kazak, Trnjane, Kučajna i druge, u okolini Bora i Majdanpeka koji datiraju iz kasnog II milenijuma p.n.e (1300 – 1100).

Za sada nema arheoloških nalaza koji bi ukazali na tragove rudarsko – metalurških aktivnosti u periodu od II milenijuma p.n.e do III, IV i V veka n.e kada eksploataciju bakra, gvožđa i zlata u ovim predelima započinju Rimljani. Tragovi rimske eksploatacije na ovom podneblju vidljivi su u utvrđenjima na lokalitetima Rudna Glava (gvožđe), Kraku lu Jordan i Bukova glava (zlato) kod Majdanpeka (III – V vek), kao i Tilva Roš i Markov kamen kod Bora, sa tragovima eksploatacije zlata i metalurgije gvožđa. Nesporno je da su Rimljani eksploatisali i zlato iz aluviona Peka i Timoka o čemu svedoče i ostaci utvrđenih naseobina Aeliana Pincensia i Timacium Minus.

Iako srednjevekovna Srbija svoju moć i snagu duguje procvatu rudarstva i bogatim rudnicima srebra, nema podataka koji ukazuju na postojanje aktivnih rudnika u regionu istočne Srbije sve do XVI veka, kada se pod Otomanskom vlašću otvaraju kovnica novca Kučajna i rudnik Majdanpek.

Naslov: Negativ br. 25 25. 03. 1947. Opis: Rudnici bakra i topionice Bor, Autor: Đuro Kolovratar, Mesto: Bor, Dodao u bazu: Dragan Stojmenović, Godina: 1947, Datum dodavanja: 2012-08-28.

Savremena istorija rudarstva na ovom području počinje polovinom XIX veka kada na poziv Kneza Miloša u Srbiju dolazi baron Herder koji ukazuje na potencijale rudišta u okolini Bora i Majdanpeka. I dalje su, sporadično i pod različitim upravama, aktivni rudnici Kučajna i Majdanpek.

Na poziv kneza Mihajla, u Srbiju dolazi rudarski stručnjak Feliks Hofman koji otvara rudnik Blagojev Kamen i vrši rudarsko-geološka istraživanja ovog područja. Na njegovu preporuku industrijalac Đorđe Vajfert započinje istraživanja na području današnjeg Bora i na teren šalje svog stručnjaka Franju Šisteka. Krajem XIX veka Franjo Šistek intenzivira istraživanja na lokalitetima Čoka Dulkan, Tilva Mika i Tilva Roš, gde nailazi na tragove antičkog rudarstva. 1902. godine, na lokalitetu Čoka Dulkan, Franjo Šistek pronalazi bogatu rudu bakra. Već 1903. godine Đorđe Vajfert dobija koncesiju na 240 rudnih polja, sa pravom eksploatacije od pedeset godina. Zbog nemogućnosti da sam finansira radove, Vajfert se obraća francuskim akcionarima sa kojima 1904. godine osniva zajedničku kompaniju “Francusko društvo borskih rudnika, Koncesija Sveti Đorđe” (“La Compagnie Francaise des Mines de Bor, Concesion St. George”).

Naslov: Negativ br. 25 25. 03. 1947. Opis: Rudnici bakra i topionice Bor, Autor: Đuro Kolovratar, Mesto: Bor, Dodao u bazu: Dragan Stojmenović, Godina: 1947, Datum dodavanja: 2012-08-28.

Francuski kapital se u Borskom rudniku zadržava do Drugog svetskog rata kada, 1941. godine upravu nad rudnikom preuzima Treći Rajh.

Od oslobođenja 1944. godine, do danas, borski rudnici (preimenovani u RTB Bor 1961. godine) su u vlasništvu države.

U prvih desetak godina nakon Drugog svetskog rata Bor je obnavljao svoje proizvodne pogone, zamenjivao jedan deo tehnike i tehnologije novom visokoproduktivnom i savremenom i nastojao da postigne predratnu proizvodnju. U tom periodu, od 1945 do 1956. izgrađeno je skip okno, puštena je i proširena flotacija sa 2.000 na 4.000, a potom i na 7.000 tona rude na dan.

Tako je Bor 1950. godine postigao rekordnu predratnu proizvodnju od 40.000 tona anodnog bakra. Već 1957. godine rudne rezerve iznose 42 miliona tona verifikovanih i 30 miliona tona vanbilansnih rezervi, ali sa prosečnim sadržajem bakra u rudi od 1,2 odsto. U narednim godinama, zbog nedovoljnih ulaganja u rudarstvo, u Boru je počela da opada proizvodnja i postojala je opasnost da postane nerentabilna, pa se zbog buduće proizvodnje ubrzava izrada programa Druge faze. Posebno obeležje Druge faze jesu velika ulaganja u proizvodne i prerađivačke kapacitete.

Naslov: Negativ br. 25 25. 03. 1947. Opis: Rudnici bakra i topionice Bor, Autor: Đuro Kolovratar, Mesto: Bor, Dodao u bazu: Dragan Stojmenović, Godina: 1947, Datum dodavanja: 2012-08-28.

Drugu polovinu osamdesetih i početak devedesetih godina obeležavaju izvanredni i uspešni napori, hrabri i smišljeni potezi ravni podvizima u cilju održavanja postignute proizvodnje bakra i osetnog smanjenja troškova proizvodnje.

Nakon toga sledi veoma težak period međunarodne izolacije za celokupnu privredu koja je itekako ostavila traga na rudarstvo u Boru. Veoma nizak nivo ulaganja u opremu odrazio se na proizvodne rezultate i konstantno gomilanje dugova.

U današnje vreme se težište aktivnosti vezanih za eksploataciju bakra i pratećih elemenata pomera ka istraživanju novih ležišta bakra i u ovom trenutku je, u različitim fazama, aktivno više projekata istraživanja od Dunava na severu do Pirota na jugu.

Izvori informacija su navedeni u nastavku:

| Fotografija iz kolekcije Miroslava Radulovića. Autor: Đura Kolovratar. Zavičajno odeljenje, Narodna biblioteka Bor.

| W O'Brien, PREHISTORIC COPPER MINING IN EUROPE: 5500-500 BC, Oxford University Press, 2015;

| D. Zivković, N. Strbac, M. Vuksan, V. Trujic, M. Cocic, V. Andric, ASPECTS OF METALLURGICAL ACTIVITIES AT SITE COKA KAZAK (TIMOK REGION, EASTERN SERBIA), Metalurgija - Journal of metallurgy 12 (2-3), (2006), 165-172;

| D. Antonovic, PREHISTORIC COPPER TOOLS FROM THE TERRITORY OF SERBIA, Journal of Mining and Metallurgy 45 (2) B, (2009), 165 – 174;

| B. Jovanovic, BEGINNING OF THE METAL AGE IN THE CENTRAL BALKANS ACCORDING TO THE RESULTS OF THE ARCHEOMETALLURGY, Journal of Mining and Metallurgy 45 (2) B, (2009), 143-148;

| S. Petkovic, THE TRACES OF ROMAN METALLURGY IN EASTERN SERBIA, Journal of Mining and Metallurgy 45 (2) B, (2009), 187 – 196;

| A. M. Hirt, IMPERIAL MINES AND QUARRIES IN THE ROMAN WORLD: ORGANIZATIONAL ASPECTS 27 BC - AD235, Oxford University Press, 2010;

| http://bif.rs/

| S. Katic, I. Ilic, D. Zivković, COPPER PRODUCTION IN MAJDANPEK IN SIXTIES AND SEVENTIES OF THE 16TH CENTURY, Journal of Mining and Metallurgy 45 (2) B (2009);

| N. Anzel, MINING IN MEDIEVAL EAST SERBIA (14TH to 16th C entury), Mining engieering (2-3), (2013), 7 – 13;

| http://industrijskisindikat.org/

| Bozin Jovanovic, Privreda Timocke krajine, 1995.